– Արհեստագործական ուսումնարանում կողբեցի մի տղա, անունը Գոմո էինք դրել, քայլերը սովորեցրեց։ Քայլերի իմացությամբ գյուղ էի գնացել, տղանե­րով խաղում էինք, և այդ ժամանակ մեր միակ նպատակը հակառակորդի որևէ ֆիգուր «թռցնելն» էր. կարևոր չէր, թե մի քանի քայլից մատ էինք ստանալու, մի­այն հակառակորդի ֆիգուրն էինք տես­նում և մտածում՝ ինչ գնով էլ լինի այդ ֆիգուրը «գողանալ»:

Շախմատի նկատմամբ լուրջ վերաբերմունք առաջացավ Բոտվիննիկ-Պետրոսյան մրցախաղի օրերին: Բոլորը շախմատիստ էին դարձել, հասկացող-չհասկացող՝ Տիգրանի քայլերը գուշակում էին, վիճում էին: Մեզ համար, երևի, շատ կա­րևոր է մեծ արվեստագետներ, գրողներ, չեմպիոններ ունենալը: Այդ արվեստագետները, գրողները, չեմպիոնները մեր ժողովրդի սրտի հերոսներն են դառնում։ Պետրոսյանը դարձել էր այդպիսի մի հե­րոս: Նա իր թիկունքում մարզասերների մի հզոր բանակ ուներ։

Պետրոսյան-Սպասսկի մրցախաղի արձագանքները խփել-հասել էին ամենահեռավոր վայրերը: Մեր գյուղում երկու Զավեն ունեինք, Թումանյանի բառերով ասած, երկուսն էլ՝ «բռի չորան»։ 3-4-րդ դասարանից թողել էին դպրոցը և սարե­րում հովիվ էին։ Մեր երկրի տեղանքն էլ հո գիտեք՝ 200-300 մետր տարածությունն էլ կարող է մի քանի ժամվա անցնելու ճահապարհ լինել: Կիրճով անցնում էինք, մեկ էլ լսենք՝ մի Զավենը այս սարից բղավում է դեպի մյուս սարը՝ իր հոտը արածեցնող մյուս Զավենին. «Զավե՜ն, զինվորս եկա… Զավե՜ն, ձիդ կե­րա… շա՛խ, դե հիմի գնա…»:

Ես այդ մրցախաղերի ժամանակները, մթնոլորտը, հուզումները շատ սիրեցի։ Տա աստված, որ շուտով կրկին այդպիսի հուզումներ ապրենք…

Ձեր կարծիքով մարդու անհատականությունը իր խաղացած պարտիաներում դրսևորվո՞ւմ է:

– Անպայման։ Շախմատի 64 վանդակները հնարավորություն են տալիս բազմաթիվ տարբերակներ ընտրել՝ դրսևորելով սեփական անհատականությունը։ Վերջին հաշվով, յուրաքանչյուր շախմա­տիստի (և ոչ միայն շախմատիստի) խաղացած պարտիան իր դիմանկարն է։ Պետրոսյանի զգուշավոր, չափված-ձևված պարտիաները, ըստ էության, նրա բնավո­րության արտահայտություններն են։ Նրա պարտիաների վերլուծությունից ես այնպիսի զգացում ունեցա, որ ինքը խեղդում է մրցակցի ֆիգուրների հնարավորությունները: Տալը հրաշալի շախմա­տիստ է, պետք է որ հետաքրքիր անձնավորություն լինի։ Կասպարովը կամային, տոնական անձնավորություն է։ Նա հիա­նալի շախմատիստ է:

Գրողների մեջ գեղեցիկ խաղացողներ կան։ Մեր Ռաֆայել Արամյանն այնքան գեղեցկորեն էր պարտվում, որ նայելը նույնիսկ հաճելի էր։ Տալյան ձևով էր խաղում, իր ժամանակը համընկել էր Տալի տաղանդի վերելքի տարիների հետ։ Սուրեն Աղաբաբյանը հրաշալի է խաղում։ Իր շախմատը շատ է նման իր գրականությանը, իր ոճին, ձեռագրին, շարա­դրանքին՝ պոռթկուն, տրամաբանական և արագ։ Արագորեն հաղթի, արագորեն պարտվի։

Շախմատը և գրականությունը… Վերջին հաշվով, վեպն էլ յուրօրինակ շախմատ է: Պատմվածքը, նովելը շախմատային էտյուդներ են, իսկ վեպը՝ բազմաֆիգուր շախմատային ամբողջական պարտիա։ Հավատացած եմ,    որ Լև Տոլստոյը պետք է լավ խաղար։ Որովհետև բազմաթիվ հերոսներին ներդաշնակորեն «խաղացնելու» հմտությունը նա ուներ։ Այսպես կարող ենք գուշակել, թե գրողներից ովքեր կարող էին լավ շախմա­տիստ դառնալ: Տոլստոյը, Դոստոևսկին, Գոգոլը, Մարկեսը: Մեր գրողներից՝ Չարենցը… Նա պետր է որ հոյակապ խա­ղար։

Դրամատուրգիայում էլ նույնն է։ Ըստ երևույթին, շախմատի ֆիգուրների այդ ամբողջությունը շարժելու մարզանքը կօգներ դրամատուրգին՝ գրելու լավ, գեղեցիկ, ամբողջական գործ:

Իր հերթին, գրականությունը շատ անհրաժեշտ է շախմատիստներին: Ես շախմատային ուսուցման մեջ կմտցնեմ նաև գեղարվեստական գրականությունը:

Շախմատը արվե՞ստ է, թե՞ սպորտ… Չէ, շախմատը արվեստ է։ Սարյանը մե­կին հարցրել էր, թե Սևանում քանի գույն է տեսնում, պատասխանել էր՝ երկու: Սարյանը թե՝ ես վաթսուն գույն եմ տես­նում: Իրականամ երկու գույն կար, բայց այդ գույների համադրությունը տեսնելը արվեստ է: Հիմա՝ շախմատում. սահմա­նափակ թվով ֆիգուրներ են, բայց դրանք ներդաշնակորեն,        տրամաբանորեն, գեղեցկորեն, ամբողջությամբ շարժելը արվեստ է:

Կորտասարը մի շատ լավ գորձ ունի՝ «Հետապնդում»: Սաքսաֆոնահարի մասին է, որը, երբ սկսում է շատ լավ նվագել՝ կոտրում է գործիքը: Ինքը դա բացա­տրում է այսպես. «Երբեմն ինձ թվում է, թե նվագով հասել եմ բարձրագույն կարգի դուռը: Դա մի փակ ամրոց է, որի դուռը իմ առջև պետք է երաժշտության Տերը բացի: Մի երկու անգամ այդ դուռը բացել են, և հենց այդ ժամանակ է, որ ես կոտրում եմ գործիքը»: Հիմա՝ շախ­մատի մոլի սիրահարները ոտք են դրել այդ ամրոցը, հասկացել են դրա իմաս­տը, և այսուհետև շախմատը իրենց է՛լ չի թողնելու։ Դառնալու են շախմատի «գերին»:

Կցանկանայի՞ք Դուք էլ այդ ամրոցը «ոտք դրած լինեք»:

– Կցանկանայի։ Դրա կարիքը մեկ-մեկ շատ եմ զգում:

– Ի՞նչ եք կարծում. լավ շախմատիստ դառնալու համար ի՞նչ հատկանիշներ են պետք:

– Նախ և առաջ տաղանդ է պետք։ Սքանչելիորեն օժտված կարողությունը

կարող է դառնալ անհատականություն, դա շախմատիստներին էլ է վերաբերում:

– Շախմատ խաղալիս ինչպիսի՞ զգացում եք ունենում:

– Երբեք չեմ կարողացել ինձ շախմատային ռեժիմի մեջ դնել: Եթե խաղատախտակի վրա մի ութից ավելի ֆիգուր է լինում, գլուխս սկսում է ցավել, կանգ եմ առնում այդ ֆիգուրների ամբողջությունը մտածված, ներդաշնակորեն շարժելու, մի գեղեցիկ բան ստեղծելու խնդրի առջև, և երբ թվում է, թե արդեն կկարողանամ այդ ինչ-որ բանը ստեղծել, նյարդերս դավաճանում են։

Շախմատով լրջորեն չեմ զբաղվել, սկզբնախաղ ոչ ոք ինձ չի սովորեցրել, բայց շախմատի գեղեցկությունը, կարևորությունը զգում եմ: Խաղից հաճույք եմ ստանում։ Գիտեք, պարտվելուց էլ եմ ստանում։

Ֆիգուրների դասավորությունը… Ինձ թվում է, որ մենք մեր միջամտությամբ խանգարում, քանդում ենք այդ հրաշալի դասավորությունը: Եթե մենք անենք այն քայլերը, ինչ իրենք՝ ֆիգուրներն են ուզում, ինչ իրենք կարող են, ինչը իրենց կոչումն է, մի գեղեցիկ, հրաշալի պարտիա կխաղացվի: Եվ ի՛նչ անտաղանդություն է պետք, որ այդքան հնարավորու­թյուններով օժտված ֆիգուրներին կարո­ղանանք պարտվեցնել: Շատ հաճախ ես այդ ապիկարությունը ունենում եմ: Բայց, այնուամենայնիվ, երբ մի փոքր սկսում եմ կռահել շախմատի իմաստը, կամ էլ հակառակորդիս քայլերը, մի տեսակ հաճույք եմ ապրում, և դա մի գեղեցիկ բան իմ մեջ թողնում է:

Հարցազրույցը վարեց Վ. Գրիգորյանը

«Շախմատային Հայստան», 1984, թիվ 6

 

 

Թողնել պատասխան

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.