Երբ Ջորջ Գերշվինը մեռավ, ես մտածեցի, որ վատ չէր լինի ռենտգենով նկարել գլուխս, բայց բժիշկն ասաց, թե դրա կարիքը չկա:

— Դա մի բան է, որից մենք ոչ մի գաղափար չու­նենք,— ասաց նա:— Այնքանը միայն գիտենք, որ գոյություն ունի երկու տեսակի ուռուցք` բարորակ և չա­րորակ: Երկուսի առաջացման պատճառն էլ մեզ հայտ­նի չէ: Դա արդեն դո՛ւք պիտի պարզեք:

— Ե՞ս,— ասացի:— Ի՞նչ եք ուզում դրանով ասել:

— Ուզում եմ ասել,— պատասխանեց նա,— թե դուք էլ ուրիշների նման կարող եք ինչ-ինչ ենթադրու­թյուններ անել` գուցեև ավելի մեծ հաջողությամբ:

— Շնորհակալություն,— ասացի,— բայց, այնուա­մենայնիվ, ինչի՞ց է, որ ժամանակ առ ժամանակ գլխացավ եմ ունենամ:

— Ինչից է, որ ժամանակ առ ժամանակ գլխացավ եք ունենամ,— կրկնեց նա:— Գիտեք, դա ոչինչ չի նշանակում, համենայն դեպս, ոչ մի այնպիսի բան, որ անբնական լիներ: Մեր կյանքում դրանք անխուսափե­լի են:

— Դա ուրիշ,— ասացի ես:— Նշանակում է, ամեն մարդ էլ կարող է գլխացավ ունենալ: Նշանակում է, պատճառը իմ գրող լինելը չէ:

— Պատճառը ձեր գրող լինելը չէ,— ասաց նա:— Պատճառն այն է, որ դուք մեռնում եք: Այնպես որ, մոռացեք դրա մասին, քանի որ ամեն մարդ էլ մեռ­նում է:

— Աստվա՜ծ իմ,— ասացի:— Ճի՞շտ եք ասում:

— Դո՛ւք էլ գիտեք, որ այդպես է,— ասաց նա:— Ինձնից ավելի լավ գիտեք: Ամեն մարդ ուզածդ պա­հին կարող է մի վայրկյանում մեռնել: Դա ձեզ հայտնի է: Մենք կարող ենք մեռնել վայրկենապես, ինչպես թթվածնի կամ ջրածնի պակասից խեղդվողը: Բարեկամական հարաբերությունների խզումը, հարազատ­ների, հավասարակշռության կամ դիրքի կորուստը կա­րող է երկու-երեք վայրկյանում մարդուն գետին տա­պալել: Ընդհարումը այդ նույնը կարող է անել մի ակնթարթամ, կարծես մարդուց շատ կարծր ինչ-որ նյութ թափով նրան իր կողմը քաշեց: Սրանք անակնկալ և արտառոց դեպքերն են, սակայն նույնիսկ առօրյայում մեզնից ամեն մեկին մեկ ակնթարթ է բա­ժանում մահից:

Դրանից հետո ես որոշեցի անտեսել գլխացավերս:

Այսուհանդերձ, վերջին տարիներին իմ լսած լուրե­րից դա ամենավշտալին էր. մի երեկո Նյու Յորքում հանդիպել էի նրան ու խոսել հետը, և նա մոտ երկու ժամ դաշնամուր էր նվագել: Շատ ջահել էր: Ոչ ոք չի կամենա, որ մարդ նրա նման մեռնի երեսունհինգ կամ երեսունվեց տարեկան հասակում: Ոչ ոք չի կամենա, որ մեռնի երաժշտություն լսելու ընդունակ մեկը, որը դեռ շատ ջահել է: Մի անգամ խոսում էի Սիբելիուսի հետ: Պետք է, որ ԱՅՍՊԵՍ լիներ. Սիբելիուսը մոտ ու­թանասուն տարեկան էր:

Իմ հայրենի քաղածում էի, երբ լսեցի այդ լուրը: Քեռորդիներիցս մեկն ասաց: Իր երկտեղանի բաց շևրոլեյով նա ժամանեց տատիս մոտ, և մենք ճանա­պարհ ընկանք Քինգսբուրգ: Երբ Մալագայի մոտեր­քում մայրուղի դուրս եկանք, նա միացրեց ռադիոն: Ինչ-որ նվագախմբի համերգ էին հաղորդում, և քեռուս տղան հիշեց.

— Գերշվինն է մեռել:

Իսկույն հասկացա, որ դա ճիշտ է: Եթե քեռուս տղան է ասում, նշանակում է ճիշտ է: Դժվարանում էի հավատալ, բայց գիտեի, որ ճիշտ է: Հիշելով Գերշվինին Նյու Յորքում, ես հավատացի քեռուս տղային, երբ նա ասաց, թե Գերշվինը մեռել է: Աստված վկա, դա ճիշտ էր: Այդպե՛ս էլ կար: Նա մեռած էր: Ես նա­յեցի արևալույսով ոդողված խաղողի վազերին, սքան­չելի ծառերին, անդորր ճանապարհներին:

— Ճանաչո՞ւմ էիր նրան,— հարցրեց քեռուս տղան:

— Մի երեկո հանդիպել էի Նյու Յորքում,— ասա­ցի:— Մեծ ընդունելություն էր, շատ մարդ կար, բոլո­րը խմում էին, զրուցում, բայց, կարծում եմ, ես հաս­կացա նրան:

Քինգսբուրգի խաղողի այգիների մոտ դուրս եկանք մեքենայից, նայեցինք որթատունկերին, նրանց վրայի պտուղներին:

Հետո վերադարձանք տատիս մոտ ու նախաճաշե­ցինք. բրնձի հետ խառնված գառան միսը՝ խաղողի տերևներով փաթաթված, հայկական հաց ու պանիր, սառը ձմերուկ: Հետո մեքենան քշեցինք զբոսայգու կողմը, և ես շարունակ շուրջս էի նայում, ջանալով հասկանալ, թե ինչպե՛ս պետք է լինի: Ինչպե՛ս է լինում: Որքան անհավատալի և որքան փառահեղ բան է դա: Որքան տարօրինակ, ողբալի ու հիասքանչ: Ունենալ այն ամենը, ինչ վրձնել են այս աշխարհի մե­ծերը այն պահին, երբ հենց ԻՐԵ՛ՆՔ են ցանկացել իմանալ, թե դա ինչպես է լինում: Նատյուրմորտներ, անշարժ առարկաների ձևեր, տանձ, դեղձ, խաղոդի ողկույզ, ձուկ ափսեի մեջ, հաց, գինով լի շիշ, լույսով ողողված իրական առարկաներ: Որքան վեհաշուք, լավ ու խորհրդավոր են կենցաղային իրերը, որոնք բոլոր մարդիկ միշտ սիրել են:

Այն գիշեր ժամը երկուսին նստեցի Սան-Ֆրանցիսկո մեկնող գնացքն ու ճանապարհ ընկա, նայելով շուրջս. մութ բնապատկեր և լուսաբացին սպասող եր­կինք, աղոտ արշալույս, արևաբաց, որ սկսեց լուսա­վորել մեր ձեռքով կառուցված աշխարհը, այն այլան­դակ ու սիրելի աշխարհը, որ մե՛նք ենք դրել հողա­գնդի վրա՝ երկաթուղիներ ու արդյունաբերական շի­նություններ, չքավոր մարդկանց լուռ, տխրալի կացա­րաններ: Ամբողջ գիշեր ինձ տանջում էր մի միտք, թե դա ինչպե՞ս է լինում:

Փորձեմ պատմել ձեզ, թե ինչպես է լինում: Եթե կարողանամ վերհիշել, կգնամ բոլոր այն տեղերը, ուր գնացել եմ գնացքով կամ նավով և, եթե ինձ հաջող­վի վերհիշել այն ամենը, ինչ պատահել է, կպատմեմ ձեզ, քանի որ եթե գլխացավերիս պատճառը գրող լինելս չէ, նշանակում է, դա ինձ համար նույնն է, ինչ որ բոլոր նրանց համար, ովքեր դեռ ճանապարհ չեն ընկել այն աշխարհը՝ պատերազմների, դժբախտ պատահարների կամ հիվանդության պատճառով: Եթե կա­րողանամ զսպել միանգամից ամեն ինչ ասելու մղումս, կպատմեմ ձեզ, թե դա ինչպես է լինում կամ գոնե գաղափար կտամ դրա մասին:

Փորձեմ հետ գնալ դեպի սկիզբը, եթե հաջողվի: Դա անհրաժեշտ է, հակառակ դեպքում, պատկերը ամ­բողջական չի լինի:

Սկիզբն այն է, երբ ԴՈ՛ՒՔ եք սկսում, բայց դա ձեր ծնունդը չէ, որը ուրիշ բան չէ, եթե ոչ չորուցամաք վիճակագրական մի փաստ: Անշուշտ, ձեր ծնունդը սկիզբ է, բայց ոչ այն սկիզբը, որի մասին ես եմ խոր­հում: Ես նկատի ունեմ այն սկիզբը, երբ դուք ՆԱ­ՅՈՒՄ ԵՔ և առաջին անգամ ՏԵՍՆՈՒՄ:

Խոսքս այն սկզբի մասին է, երբ դուք դուրս եք գալիս տիեզերական քնից և միայնակ զգում եք մոլեգին բերկրանք լինելության համար, նրա համար, որ այլևս դուրս եք ամայությունից, որ փոխկապեր ունեք և մասնիկ եք ու անսպաո եռանդի աղբյուր, գոյություն ունեցող էակ՝ անխոցելի ու փխրուն, բարի ու չար: Խոսքս այն սկզբի մասին է, երբ դուք կարողանում եք տարբերել, թե ինչպիսին է մարդը ձևանում և ինչպիսին է իրականում՝ ոչ այլ ինչ, եթե ոչ աշխարհի այցելու, որին պարտքով ժամանակ է տրված, և որը գալիս է ու գնում: Ո՛չ թե ինչ-որ բանի տեր, այլ որո­շակի ժամանակ ապրելու արտոնություն ստացած էակ: Մարդիկ զարմանահրաշ արարածներ են. մահից նրանց մշտապես մեկ օր է բաժանում, նրանք երբեք հեռու չեն փառքից, բայց որքան էլ ապրեն՝ մանուկներ են, քանի որ կյանքն ինքը իր մանկության փուլում է: Վերջին պահին դեպի մահ ճամփորդող մարդիկ՝ յո­թանասուն, ութսուն, թե իննսունամյա տարիքում ճամ­փորդում են որպես մանուկներ: Հեռանում են նույն­քան անօգնական, որքան այս աշխարհը գալիս:

Որքան էլ մեծ լինեն իրենց եղբայրակիցների աչ­քում կամ փոքր ու անհայտ, որքան էլ Աստծո աչքում վեհանձն, բարեսիրտ ու արդարամիտ լինեն, վերջին ճամփորդության պահին նույնն են, ինչ-որ այստեղ գա­լու առաջին ակնթարթին: Այս աշխարհը գալու և այս­տեղից հեռանալու պահերը խորհրդավոր ու հրաշալի պահեր են, բարի պահեր: Եթե կամենաք այլ տեսան­կյունից նայել՝ չար պահեր, թեև գալստյան պահն ինք­նին ավելի բարի չէ, քան հեռանալանը՝ չար: Դրանցից ամեն մեկը միաժամանակ և՛ չար է, և՛ բարի:

Դրանք ՄՇՏԱՊԵՍ միասին են, բացառյալ կլիման ու լույսը և ժամանակի այն հատվածները, որոնք, ինչ­պես հայտնի է ամեն մեկին, փառքի համար են, ինչ-որ կանխորոշված նպատակի, որը գուցեև դեմ է ձեր էու­թյանը: Բարին ու չարը կյանքում անբաժան են ամեն ինչի մեջ, բացի այն պահերից, երբ ժամանակի ընթացքը կանգ է առել սրտի անորոշ իշխանությամբ, ոգու անչափելի ճիգով, ճշմարտության վայրկենա­կան, անվերջանալի ընդարձակումով, ճշմարտություն, որը որոնում է ինքն իրեն ու գտնում:

Սա խորհրդածություն է այն մասին, թե ինչպե՛ս է դա լինում, խորհրդածություն, թե ՄԱՍԱՄԲ ի՛նչ է դա: Այդ առանձին մասերն այնքան բազմաթիվ են, այնքան հեղհեղուկ, որ ո՛չ ոք չի կարող ասել, թե ինչ է դա իր ԱՄԲՈՂՋՈՒԹՅԱՆ մեջ: Այս աշխարհում ո՛չ մի մարդ, ո՛չ մի երեխա՝ մեծ կամ փոքր, Աստծո աչքում վեհանձն ու արդարամիտ, նույնիսկ ինքն իր համար չի կարող պարզել, թե իր ԱՄԲՈՂՋՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ դա ինչպես է լինում, կամ թեկուզ՝ ինչպե՛ս կարող է լինել: Գուցե սա ճշմարիտ է այսօր, ինչպես բալլադում է ասվում, գուցեև հավերժական ճշմարտու­թյուն է: Այսօրվա ճշմարտություն, թե հավերժական՝ ո՛չ ոք չի կարող իմանալ:

Այն օրը երեկոյան իմ հայրենի քաղաքում քեռուս տղայի հետ շրջում էինք կիրակնօրյա փողոցներում, երբ հանկարծ նկատեցինք հակառակ սեռի մի էակի, որը ծնվել էր այս կողմերում և հիմա քայլում էր մթնշաղի միջով նույնքան ցանկալի, որքան խաղողի ողկույզը: Քեռաս տղան, մռնչաց: Իր երկտեղանի բաց մեքենան նա փողոցով վերուվար էր քշում, աղջկան աչքից բաց չթողնելով, բերկրանքից ու հիացմունքից քրքջալով, վշտից խփելով գլխիս, հայավարի թա­ռանչելով ու անգլերեն արտաբերելով. «Օ՜հ, Աստված իմ»:

Աղջիկը հազիվ տասնվեց-տասնյոթ տարեկան էր, իսկ գուցե՝ տասնչորս-տասնհինգից ոչ ավելի, բայց նույնքան հիասքանչ, որքան ամեն մի մատղաշ բան այս աշխարհում, նույնքան նազելի ու իր համամաս­նությունների մեջ ներդաշնակ, ինչպես այս աշխարհը նոր մտնող ամեն ինչ. բացվող օրը, ճյուղի վրա հա­սունացող միրգը, ծովը ափեզրին, մարդու սրտում ծայր առնող խինդը: Ես էլ քեռուս տղայի նման նույն կսկիծով համակվեցի, որի պատճառը իր անարատու­թյամբ այդքան հրապուրիչ էակի հանդեպ մեր տա­ծած զմայլանքն ու պաշտամունքն էր, թեև, կարող էր պատահել, որ այդ բոլոր բարեմասնությունների տերը ինչ-որ հարբեցողի կամ ապուշի և կամ ուզածդ մեծ կամ փոքր մարդու զավակն էր: Ես ու քեռուս տղան տեսանք մի մահացու սքանչելիք, և երբ նա անհետա­ցավ երկաթգծի մոտի ամայի փողոցներից մեկի ինչ-որ տնակում, քեռուս տղան, որ դեռ թառանչում էր, կա­տաղած շուրջը նայեց ու բղավեց. «Գնանք, գարեջուր խմենք»:

Վենտարա Ավենյուում ինչ-որ տեղ մտանք ու եր­կու շիշ արմտիքի գարեջուր խմեցինք: Հետո գնացինք նրանց տուն: Մեր ազգակիցներից տասներկու հոգի, բոլորն էլ նույն արմատներից, շուրջանակի նստած, զրուցում էին: Ավելի տարեցները հիշում էին հին եր­կիրը և նրանց, ովքեր այլևս չկային, հիշում էին ամենաառաջին օրերն այս երկրում, և թե որքան ամեն ինչ գեղեցիկ էր, որքան ավելի գեղեցիկ ու տարբեր և այլ նման բաներ: Վերհիշում էին ծանր ժամանակները և այն ժամանակները, երբ մերոնցից մեկնումեկը, թեև դեռ ողջ, բայց վերջին շնչում էր, իսկ մյուսներն աղոթում էին ու երդումներ տալիս, հետո նա, որ ճամ­փա էր ընկեյ, շուռ էր գալիս, վերադառնում մեզ մոտ, և մյուսները վերջապես ընկնում-քնում էին, իսկ լուսա­դեմին մուշ-մուշ քնում էր նաև ճամփորդը, և մեկ, եր­կու կամ երեք շաբաթ անց, նա կրկին մեզ հետ էր, մինչև հիմա էլ նա մեզնից մեկն է, զրուցում է մեզ հետ՝ լինի երեք, քսան, թե քառասուն տարեկան, ծիծաղում է մեզ հետ, ու մենք դեռ միասին ենք ու դարձյալ միա­սին սեղան կնստենք, տարվա բոլոր եղանակներին առաջվա նման կուտենք-կխմենք, քանի դեռ աշխարհը լուսավոր է մեզ համար: Մեռածների մասին այնպես էինք խոսում, կարծես նրանք դեռ ողջ էին, կարծես տարիները չէին գլորվել, կարծես Տիգրանը դեռ մեզ հետ էր՝ պայծառատես ու արագաշարժ, կատակաբան ու քրքջացող, քրոջ զավակներին գրկում սեղմած, նրանց նվերներ բաժանելիս: Խոսում էինք Հովակիմի ու նրա հալից ընկած բյուիկի մասին, հիշում նրա կատա­ղությունը, երբ մեկնումեկն անվայել բան էր անում կամ խաբում, ո՜նց էր փրփրել, հարևանը մի օր խաբել էր իրեն, ոնց էր այդ հարևանի ֆորդը շուռ տվել կողքի վրա՝ բղավելով. «Առ քեզ, դե հիմի էլ խաբի»: Եվ բոլորս բարձրաձայն քրքջում էինք:

Այն նույն երեկո, ավելի ուշ, քեռուս տղայի հետ մեքենայով նորից քաղաք գնացինք ու ինչ-որ բար մտանք:

— Հիշո՞ւմ ես նրանց, ում մասին խոսում էին,— հարցրեց նա:

— Մի քանիսին հիշում եմ,— ասացի:— Մյուսներն իմ ծնվելուց առաջ են ապրել, բայց Հովակիմին հի­շում եմ: Մի անգամ ինձ ու եղբորս հին բյուիկով տա­րավ իր խաղողի այգին: Մի անգամ էլ որսի տարավ: Հին ձայնարկիչ ուներ, վրան հայկական ձայնապնակ­ներ էր դնում, ու աչքերից արցունքներ էին գլորվում: Հաճախ էր մեզ համար խաղող, դեղձ, ձմերուկ բերում: Նրան հիշում եմ, բայց Տիգրանին չեմ հիշում, միայն հիշում եմ, թե ինչ էին ՆՐԱ ՄԱՍԻՆ ՊԱՏ­ՄՈՒՄ մայրս, որ նրա քույրն էր ու մեր տատը, այ­սինքն նրա մայրը: Սիրում եմ նրան: Չնայած կատակ­ներին, կարծում եմ, տխուր մարդ է եղել:

Հետո գնացինք Թուլար փողոցի Բասք ռեստո­րանը: Այնտեղ վճարովի մի ձայնարկիչ կար, երկու ժամի չափ նստեցինք, խմելով շոտլանդական վիսկի և լսելով իսպանական տանգոներ ու սիրային երգեր: Լա՜վ տեղ էր: Խմելու համար իմ եղած լավագույն տե­ղերից մեկը, ու ես շարունակ մտածում էի այն երեկո­յի մասին, երբ Նյու Յորքում հանդիպեցի ՋՈՐՋ ԳԵՐՇՎԻՆԻՆ, և նա ինձ պատմեց, թե ստեղծագործելիս ի՛նչ է կատարվում իր հետ:

Խմելիս գիտեի, թե դա ինչպե՛ս պետք է լինի, բայց արտահայտել չէի կարող: Ապրելով իր վերջին պահը՝ նա ճանապարհ էր ընկել, սակայն դեռ մեզ հետ էր, որովհետև քանի դեռ նյութեղեն էր, կարող էր հետուառաջ ճամփորդել դեպի խավարը, հետո՝ հետ դեպի լույսը, նայելով ու լսելով, գնալով մի տեղ, որը միանգամայն վեր է մեր ըմբռնողությունից ու կրկին հետ դառնալով: Գիտեի, որ հենց ԱՅԴՊԵ՛Ս է եղել: Սակայն Աստծո ողորմածությամբ, մեզնից ամեն մեկը պետք է մեռած լինի մինչև այստեղ գալը և այստեղից գնալուց հետո: Մինչև սկսելը, մինչև այն պահը, երբ սկսում ենք ինչ-որ բան հիշել՝ մենք հող ենք դարձյալ կամ ապառաժ, կամ ոչինչ:

Գնացքով տուն գնալիս, ես մի տխուր հայ էի, ինչպես սրանք ասում են հնդկացիների մասին: Եվ տխուր էի ոչ այն պատճառով, որ մեռել էր Բրամսը կամ Բախը կամ մեկ ուրիշը՝ Ռենուարը կամ Գոյան, Դոստոևսկին կամ Դիկկենսը, Ռոբերտ Բյորնսը կամ Բայրոնը, Դանիել Բունը կամ Տոլստոյը, Անդրյու Ջեքսոնը կամ Մարկ Տվենը և կամ մեկ ուրիշը մեր սիրելի մարդկանցից: Այլ այն պատճառով, որ ահա այս­պե՛ս է լինում՝ չար ու բարի, Աստծո բարեհաճու­թյամբ և Աստծո ողորմածությամբ:

Անգլերենից թարգմանեց Մերի Մաքսապետյանը

Թողնել պատասխան

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.