Դատարկ զամբյուղը ձեռքին տուն էր դառնում է այր ծաղկավաճառը։ Քանի՜ տարի է նա չէր տեսել երկինքը, բայց այդ պահին նա զգում էր, որ երեկոն արդեն անթիվ, անհամար մանիշակագույն ծաղկաթերթեր է շաղ տալիս, որոնք քիչ հետո իրար միանալով անընդգրկելի, թափանցիկ ծաղիկ կդառնան, կապույտ, օդե մի գլխարկ՝ դրված տնե­րի ճերմակ տանիքներին ու գանգրահեր ծառերին։ Քանի՞ տարի առաջ էր նա վերջին անգամ տեսել իր քաղաքի երեկոն. ո՞վ գիտե. բայց ներծծելով իր մեջ այդ երեկոյի գույներն ու շունչը, նա փայփայել է դրանք սրտի հոգատար մատներով, և բերել իր հետ մինչև որը ծերություն։ Եվ այսօր, ինչպես երեկ, ինչպես քանի՜-քանի՜ տարիներ և օրեր՝ նա նորից տեսնում էր այդ երեկոն, ճանաչում էր ու սի րում… Մնացած ամեն ինչը անփոփոխ էր նրա կյանքում. օրը երեք անգամ ծերունին տուն էր գալիս, նստում թախտին, մինչև որ պառավը զամբյուղը լցնում էր կապույտ, իրիկնագույն շուշաններով, ապա վեր էր կենում՝ քայլելու նույն ճանա­պարհով, հասնելու նույն այն ծառի տակ՝ երկու փողոցի խաչմերուկում, ուր նրան սովորաբար տեսնում էին ամեն օր։

Փոքրիկ քաղաքում համարյա ամենքը գիտեին կույր ծաղկավաճառին, համարյա ամենքը նրանից շուշաններ էին գնում։ Ու գուցե հենց նա՝ այդ կույր ծերունին էր «մեղավոր», որ քաղաքում սիրում էին ծաղիկներ և այդ սերն անցնում էր սերնդից սերունդ, ինչպես երեկոյան մարմանդ հովն է սահում ծաղկից ծաղիկ։ Ծերունին հասկանո՞ւմ էր այդ արդյոք… Ո՞վ կարող էր ասել. դժվար է վերծանել սիրտը՝ տառապանքների մաշող օղակներում սեղմ­ված (և պե՞տք է արդյոք, որ որևէ մեկը հասկա­նա ու տեսնի քո սիրտը, ղրանից մի՞թե ապրելն ավելի հեշտ կդառնա…)։ Բայց ամեն անգամ, երբ նա ծաղիկներ էր տանում և ամեն անգամ, երբ նա տուն էր դառնում դատարկ զամբյուղով, սրտի հեռավոր մի անկյունում, այնտեղ, ուր ամենածանր րոպեին անգամ թաքնված է լինում կյանքի ժպիտը, ահա այդտեղ, որին դիպչել չի կարողանում ամենադառը վիշտն անգամ, ծերունին ինչ-որ ջեր­մություն էր զգում… Նա գիտեր, որ ծաղիկները ամենքին միայն ուրախություն չէ, որ բերում են, որ իր ծաղիկները միայն ժպիտի պահին չէ, որ պետք են մարդկանց, մեկը շուշաններն այդ դնում է իր թեթև երջանկության ծաղկամանում, մյուսը

մտերիմ մարդու մահագույն ձեռքերն է զարդարում դրանցով, երրորդը՝ սիրտը գումարելով կապույտ, անիրական թերթերին, նվիրում է երազի իր աղջկան…

Այդպիսին է կյանքը և ճիշտ է, խավարել է աչքերի լույսը, բայց եթե տեսներ էլ, հաճախ չէր կարող որոշել ով՝ ուր է տանում իր շուշանները… (մարդկային աչքերը կարողանում են թաքցնել հոգին…)։

Այդ ամենը գիտեր ծեր ծաղկավաճառը, գիտեր, որ ինքը միշտ չէ, որ ուրախության պահերին է պետք լինում մարդկանց, բայց գիտեր, որ պետք է, որ իր ծաղիկներին սպասում են։ Եվ դրա գիտակ­ցումը թեթևություն էր տալիս ոչ միայն հոգնած ոտքերին, այլև սրտին հոգնած, ու մաքուր շնչով գունավորում նրա կյանքի ու աչքերի լռությունը։

Սիրում էր իր հաճախորդներին ծեր ծաղկավա­ճառը, նրանց, ում տեսել էր մանուկ կամ ջահել ժամանակ և նրանց, ում երբեք չէր տեսել…

Եվ ամեն երեկո տուն դառնալիս նա խոսում էր իր շուշանների բարեկամների հետ, զրուցում էր անխոս, մինչև բացվում էր այն դուռը, որ ինքը ներկել էր քանի՜ տարի առաջ, ներկել էր ծաղիկների գույնով…

Բացվում էր դուռը, նա մտնում էր ներս՝ մինչև հաջորդ առավոտ…

Այդպես էր լինում միշտ, այդպես եղավ և այսօր։ Ծերունին փակեց բակի դուռը և քթի տակ մտորելով բարևեց.

— Իրիկունը բարի ըլնի, պառավս…

Պառավը նստած էր հին, հաստաբուն ծառի տակ, փոքրիկ գորգի վրա և փնջում էր շուշանները՝ առավոտվա համար:

— Բարի է, մոտ արի։

Ծերուկն էլ նստեց գորգի վրա, երկար շուռումուռ եկավ, մինչև հարմարվեց, ապա ձեռքը աջ գրպանը տանելով, հանեց մի բուռ թղթադրամ։

— Ահա, հաշվիր։

Պառավը ցած դրեց կիսատ փունջը։

Ծաղկավաճառը ինչ-որ խաղաղ անդորրությամբ «նայում էր» իր այգուն։ Այստեղ նա իր հարազատ գույների և բույրերի աշխարհում էր և դրանց երա­նելի խտտանքն էր զգում իր փակված բիբերին։

Ո՞վ է ասել, թե տեսնելու համար անպայման աչքեր են հարկավոր… Քանի՜-քանի՜ տեսնող մար­դիկ են անտարբեր անցնում ծաղիկների կողքով, երբեմն էլ տրորում անմեղ գույները… Եվ մի՞թե միայն ծաղիկներ են տրորում։ Իսկ ինքը անտար­բեր չի կարող անցնել ծաղիկների, մարդկային վշտի և ուրախության կողքով… և այդ ո՞վ է ասել, թե ինքը չի տեսնում։

Ծերունու դեմքը ողողվել էր խաղաղ, աննշմարելի ժպիտով՝ ինչպես ժպտում են ծաղիկները, երբ նրանց վրայով սահում է իրիկնային հովը։ Ու հան­կարծ նա ուսին զգաց պառավի ձեռքը.

— Ինչ է, քնե՞լ ես։

— Չէ, ո՞վ ասաց, ի՞նչ կա որ…

— Փողը պակաս ա էսօր, երեք փնջի փող ա պակաս։

Ծերունին ասես մի ականջով էր լսում նրա ձայնը, մյուս ականջով նա դեռ ներծծում էր երազայինը՝ ծաղիկների ու մարդկանց սրտերի շշունջը։

— Ասում եմ փողն ա պակաս… երեք փնջի…

— Չի կարող պատահել,— երազներից բաժանվեց ծերունին,— ո՞նց կլինի…

Դե ես ինչ գիտեմ, կարող ա մեկն ու մեկը խարել ա, տես, թղթի կտորներ ա տվել, հրես փողերի մեջ… ինչ էլ պինդ-պինդ պահել ես։

Պառավը չոր ծիծաղեց… Ասես կոպիտ մի կրունկ տրորեց իր բոլոր շուշանները. ծերունին ցնցված վեր թռ վ։ Թե՞ հիշեց ուրիշ մի ծիծաղ… երիտասարդ, առողջ։ Ահագին ժամանակ ծաղիկ էր ընտրում, վերցնում էր, հոտ քաշում, ծիծաղում, հետո նորից դնում։ Ի վերջո ընտրեց երեք փունջ… Եվ ծերունու հիշողության մեջ հանկարծ ասես լուց­կի վառեցին, այդ օրը միայն մի անգամ եղավ, որ երեք փունջ ծախեց միասին։ Հետո նա հիշեց, թե ինչպես այդ երիտասարդը իր ձեռքի մեջ ինչ-որ թուղթ խոթեց, և նույն ծիծաղով ասաց.

— Լավ պահիր հա, փողն է, չկորցնես։

Այսինքն, ինչի պիտի կորցնի, ուրիշները պարզապես աջ գրպանն են դնում փողը, դե բոլորը գի­տեն իրեն, ինքն էլ՝ բոլորին։

Մի՞թե նա է խաբել… կայծակեց ծերունու սրտում այդ միտքը և մի վայրկյանում սրբվեց նրա դեմքի ժպիտը։ Թվաց, թե հենց նոր կուրացավ, թվաց, թե մեկը քմծիծաղ տվեց նրա ականջի մոտ. դու աչքեր չունես, մոռացե՞լ էիր…

Ու նորից պառավը.

— Ի՞նչ ես սսկվել… խաբել են, էլի

Ծերունին լուռ էր. նա, թվում է, ծամում էր րո­պեի դառնությունը և, որովհետև չկամությամբ էր ծամում, չէր վերջանում այդ դառնությունը։ Բայց երբ նա խոսեց, թվաց, թե պատրաստվում է կա­տակ անել.

— Չէ, ինչ խաբել, երևի կորցրել եմ ճամփին…

Պառավը համառ էր.

— Որ կորցնեիր բոլորը միասին կկորցնեիր. էդքանը հասկանում եմ։

Ծերունին էլ էր հասկանում, բայց չէր ուզան հասկանալ.

— Չէ, կորցրել եմ, հիշում եմ…

Պառավը զարմացած նայեց նրան.

— Գժվել ես, ինչ է, այ հալիվոր, ոնց թե հիշում ես…

— Չէ, ես ուրիշ բան էի ուզում ասել,— շփոթվեց ծերունին ու, ոտքերին ուժ տալով, վեր կացավ։ Նրա քայլը ծանր էր, մոլոր։ Նա կռացել էր, ասես ուսերին տանում էր անազնիվ մարդու եր­ջանկությունը։ Բայց դողդոջուն մատներով նա գտավ դուռը, դուրս եկավ, նստեց դռան առջևի քարին։ Անմիջապես նրա ականջները լցվեց փողոցի աղմուկը, մանուկների ծիծաղը, մարդկանց խոսակցության բեկորներ, անգամ շրշյունը աղ­ջիկների… նա սիրում էր այդ կյանքը, այդ մարդկանց ծանոթ և անծանոթ, սիրում էր և հավատում։ Չէր կարող ապրել առանց այդ սիրո և հավատի։ Ու հանկարծ այդ աղմուկի միջից լսեց նա իր պա­ռավի ձայնը, որ այդ պահին այնքան թշնամական, ծաղրող ու անծանոթ թվաց.

— Պարզ է, խաբել են…

Ոչ, չի կարող պատահել. չեն խաբել, ինքը կորցրել է։ Ու ծերունական շուրթերը շշնջացին փողոցի աղմուկի միջից.

— Երանի թե կորցրած լինեի…

Երեկոն հոսում էր փողոցով, փողոցով անցնում էին նրանք, որոնց նա ծաղիկներ էր վաճառել երեկ, որոնց նա ծաղիկներ կտանի վաղը, մյուս օրը, մի ամիս հետո, մինչև որ…

Անցնում են, և ինչ անենք, թե նրանց կողքին քայլում է նաև մեկը գուցե հենց այն աղջկա հետ, որի համար տարավ ծաղիկները, քայլում է այն թղթե երիտասարդը… Մի պահ այդ պատկերն այն­քան իրական թվաց, որ ծերունին ետ ընկրկեց, ձեռքով վանեց աչքերի մոտ խտացած օդը ու շշնջաց, ավելի շուտ՝ հառաչեց սեփական սրտում.

— Երանի թե կորցրած լինեի…

Նոյեմբեր, 1957 թ.

Categories: Արձակ

Թողնել պատասխան

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.